مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

نقدهای آیت‌الله خامنه‌ای به منطق هویّتی اسلام رحمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیارگروه فرهنگ پژوهی پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم
چکیده
«اسلام رحمانی» یکی از مقولات مهمی است که شخصیت‌های فکری و سیاسی دگراندیش، در چند دهۀ اخیر از آن سخن می‌گویند و سعی می‌کنند با تکیه بر آن برای خود، بدنۀ اجتماعی بیافرینند. ممکن است در آغاز، به نظر برسد که این تعبیر تعارض و تضادی با اسلام ندارد؛ زیرا اسلام نیز «دین رحمت» است، اما با تأمل در برداشت‌های مفسران و تحلیل‌گران جریان اسلام رحمانی از این مقوله درمی‌یابیم که منظور از آن، «اسلام لیبرالی» و حاصل «برداشت لیبرالی از اسلام» است.
بنابراین کسانی در پوشش اسلام‌خواهی و اسلام‌گرایی، به دنبال جعل یک «هویت دروغین و التقاطی» برای جامعۀ اسلامی هستند و لازم است با نقد «مؤلفه‌ها» و «اوصاف» و روشن ساختن منطق هویتی اسلام رحمانی، مشخص شود که تا چه اندازه به «اسلام ناب» یا به «لیبرالیسم» نزدیک است. این مقاله، پس از طراحی و تعریف چهارچوب مفهومی و معنایی برای ضلع فرهنگی اسلام رحمانی، روایت هویتی اسلام رحمانی را در لایۀ فرهنگی، بازگفته و سپس از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای، نقد و ابطال کرده است. خصایص شناسایی‌شده در این پژوهش عبارت‌اند از: اقلّی و تاریخی بودن فرهنگ اسلامی (هویت حاشیه‌ای)، اکثریت‌مداری فرهنگی (هویت برساخته)، بی‌طرفی فرهنگی دولت (هویت غیررسمی)، تساهل‌و‌تسامح فرهنگ (هویت سیال) و غرب‌معیارانگاری فرهنگی (هویت غیرمدار).
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آربلاستر، آنتونی (1367). ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب. ترجمه عباس مخبر، تهران: مرکز.
احمدی، حمید (1388). بنیادهای هویت ملّی ایرانی: چهارچوب نظری هویت ملّی شهروندمحور. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
ادواردز، جان (1399). زبان و هویت. ترجمه فریبا حکیمی، تهران: نیکان کتاب.
اشرف، احمد (1395). هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی. ترجمه حمید احمدی، تهران: نی.
اینگلهارت، رونالد و ولزل، کریستین (1389). نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی. ترجمه یعقوب احمدی، تهران: کویر.
بروس، استیو (1387). مدل سکولار شدن غرب. ترجمه محمد‌مسعود سعیدی، ‏تهران: گام نو.
بشیریه، حسین (١٣٨٥). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوره جمهوری اسلامی ایران. تهران: نگاه معاصر.
بشیریه، حسین (1387). گذار به مردم‌سالاری؛ گفتارهای نظری. تهران: نگاه معاصر.
بنارد، چریل (1384). اسلام دموکراتیک مدنی؛ رویکرد آمریکایی. ترجمه عسگر قهرمان­پور، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
ب‍وب‍ی‍و، ن‍ورب‍رت‍و (1376). ل‍ی‍ب‍رال‍ی‍س‍م‌ و دم‍وک‍راس‍ی‌. ترجمه ب‍اب‍ک ‌گ‍ل‍س‍ت‍ان، ت‍ه‍ران‌: چ‍ش‍م‍ه.
ب‍وردو، ژرژ (1378). ل‍ی‍ب‍رال‍ی‍س‍م‌. ترجمه ع‍ب‍دال‍وه‍اب‌ اح‍م‍دی‌، ت‍ه‍ران‌: ن‍ی.
پارسانیا، حمید (1388). هفت موج اصلاحات؛ نسبت تئوری و عمل. قم: بوستان کتاب.
تاجیک، محمدرضا (1384). روایت غیریّت و هویت در میان ایرانیان. تهران: فرهنگ گفتمان.
جنکینز، ریچارددین (1381). هویت اجتماعی. ترجمه تورج یاراحمدی، تهران: شیرازه.
حجاریان، سعید (1380). از شاهد قدسی تا شاهد بازاری؛ عرفی‌شدن دین در سپهر سیاست. تهران: طرح نو.
خامنه‌ای، سید علی (1385). از ژرفای نماز. تهران: دفتر ‌نشر ‌فرهنگ ‌اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (1386). پیشوای صادق. تهران: دفتر ‌نشر ‌فرهنگ ‌اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (1391). رساله اجوبة ‌الاستفتائات. تهران: شرکت ‌چاپ ‌و ‌نشر بین‌الملل.
خامنه‌ای، سید علی (1396). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: مؤسسه ‌ایمان‌ جهادی.
خامنه‌ای، سید علی (1397). غناء. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (1398). شرح نهج‌البلاغه. ج 1: راه روشن مدیران. تهران: انتشارات ‌انقلاب ‌اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (99-1368). «بیانات و مکتوبات». پایگاه ‌اطلاع‌رسانی ‌مؤسسه ‌انقلاب‌ اسلامی.
دان، رابرت (1384). نقد اجتماعی پست‌مدرنیته؛ بحران‌های هویت. ترجمه صالح نجفی، تهران: پردیس دانش.
دی. سیسک، تیمونی (1379). اسلام و دموکراسی؛ دین، سیاست و قدرت در خاورمیانه. ترجمه شعبان‌علی بهرام‌پور و حسن محدثی، تهران: نی.
رایلی، فیلیپ (1398). زبان، فرهنگ و هویت؛ چشم‌اندازی قوم زبان شناسانه. ترجمه مسعود علوی، تهران: نویسه پارسی.
رجایی، فرهنگ (1382). مشکله هویت ایرانیان امروز؛ ایفای نقش در عصر یک تمدّن و چند فرهنگ. تهران: نی.
رحیم‌پور ازغدی، حسن (1378). عقلانیت؛ بحثی در مبانی جامعه‌شناسی توسعه. تهران: مؤسسه دانش و اندیشه معاصر.
زهیری، علیرضا (1398). سیاست هویت در جمهوری اسلامی ایران (1368-1392). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
سروش، عبدالکریم (1376). مدارا و مدیریت. تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم (1378). رازدانی و روشنفکری و دین‌داری. تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم (1379). سیاست‌نامه (2)؛ آیین شهریاری و دین‌داری. تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم (1380). اخلاق خدایان. تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم (1386). ادب قدرت، ادب عدالت. تهران: صراط.
شایگان، داریوش (1393). افسون‌زدگی جدید؛ هویت چهل‌تکه و تفکّر سیار. ترجمه فاطمه ولیانی، تهران: فرزان روز.
شریعتی، علی (1378). بازشناسی هویت ایرانی ـ اسلامی. تهران: چاپخش.
فورتادو، پیتر (1396). تاریخ ملل؛ چگونه هویت ملّت‌ها شکل گرفت. ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
فوکویاما، فرانسیس (1398). هویت در سیاست جهان معاصر و مبارزه برای به‌ رسمیت شناخته ‌شدن. ترجمه ابراهیم افشارزنجانی، تهران: کویر.
قادری، حاتم (1387). سویه‌های هویت. تهران: شیرازه.
کچویان، حسین (١٣٨٣). کندوکاو در ماهیت معمایی ایران؛ جهانی‌سازی. دموکراسی‌سازی و جامعه‌شناسی سیاسی ایران. قم: بوستان کتاب.
کچویان، حسین (1387). تطورات گفتمان‌های هویتی ایران؛ ایران در کشاکش با تجدد و مابعد تجدد. تهران: نی.
کالهون، کریگ‌جی (1389). نظریه اجتماعی و سیاست هویت. ترجمه محمد قلی‌پور و علی محمدزاده، تهران: جامعه‌شناسان.
گیدنز، آنتونی (1388). تجدد و تشخص؛ جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان، تهران: نی.
لالر، استف (1397). هویت؛ دیدگاه‌های جامعه‌شناختی. ترجمه محسن نیازی و داریوش یعقوبی، تهران: اندیشه احسان.
لایدر، دیرک (1389). هویت شخصی و اجتماعی؛ شناخت خویشتن. ترجمه معصومه اسمعیلی، تهران: رسا.
لرنر، دانیل (1383). گذر جامعه سنّتی؛ نوسازی خاورمیانه. ترجمه غلامرضا خواجه‌سروی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مجتهد ‌شبستری، محمد (1375). هرمنوتیک. کتاب و سنّت؛ فرایند تفسیر وحی. تهران: طرح نو.
مجتهد ‌شبستری، محمد (1376). ایمان و آزادی. تهران: طرح نو.
مجتهد ‌شبستری، محمد (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین؛ بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ّها. تهران: طرح نو.
مجتهد ‌شبستری، محمد (1383). تأمّلاتی در قرائت انسانی از دین. تهران: طرح نو.
محمدی، مجید (1379). لیبرالیسم ایرانی؛ الگوی ناتمام. تهران: جامعه ایرانیان.
مصباح ‌یزدی، محمّدتقی (1378.الف). نظریه سیاسی اسلام (1)؛ قانون‌گذاری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه).
مصباح ‌یزدی، محمّدتقی (1378.ب). نظریه سیاسی اسلام (2)؛ کشورداری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه).
ملشویچ، سینیشا (1396). هویت به‌مثابه ایدئولوژی. ترجمه احمد یعقوبی، تهران: کویر.
ملکیان، مصطفی (1381). راهی به رهایی؛ جستارهایی در باب عقلانیّت و معنویّت. تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1385). مشتاقی و مهجوری: گفت‌وگو در باب فرهنگ و سیاست. تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1394). در رهگذار باد و نگهبان لاله. تهران: نگاه معاصر.
مهاجرانی، سیّدعطاءالله (1378). استیضاح. تهران: اطلاعات.
مورلی، دیوید؛ گروسبرگ، لارنس (1396)، پروبلماتیک هویت در مطالعات فرهنگی هویت و جهانی‌شدن. ترجمه سیاوش قلی‌پور، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مولوی، جلال‌الدین‌محمّد (1391). مثنوی معنوی. تهران: امیرکبیر.
نوریس، پیپا؛ اینگلهارت، رونالد (1386). مقدّس و عرفی؛ دین و سیاست در جهان. ترجمه مریم وتر، تهران: کویر.
هانتینگتون، ساموئل (1388). موج سوم دموکراسی در پایان سده بیستم. ترجمه احمد شمس، تهران: روزنه.