مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

آسیب‌شناسی بخش کشاورزی در دهه 90 شمسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکترای کشاورزی، دانشگاه تهران
2 کارشناسی ارشد رشته کشاورزی، دانشگاه شاهد
چکیده
بخش کشاورزی همواره به‌عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور، نقشی حیاتی در تأمین امنیت غذایی، اشتغال‌زایی و توسعه پایدار ایفا کرده است. در دهه 90 شمسی، این بخش با تحولات و چالش‌های متعددی مواجه بود که موجب شد بهره‌وری، پایداری و کارآمدی آن دچار آسیب شود. آمارها نشان می‌دهد بخش کشاورزی همچون کل اقتصاد، مسیر رشد پرنوسانی را پشت سر گذاشته است تا جایی‌که در سال‌های 1397 و 1400 رشد منفی را تجربه کرده است و متوسط رشد اقتصادی بخش کشاورزی در این دهه در حدود 7/3 درصد بوده است. همچنین نرخ تشکیل سرمایه در بخش کشاورزی در دهه نود یک سیر نزولی را طی کرده است تا جایی که از نرخ‌های حدود 6-7 درصد به نرخ حدود 1 درصد در سال 1400 رسیده است. از طرفی سهم کشاورزی از کل تشکیل سرمایه بسیار پایین بوده تا جایی که در دهه نود، سهم 4 درصدی داشته است. علی‌رغم تأکید بر خودکفایی و استقلال کشور در موضوع محصولات کشاورزی و لزوم حمایت از کشاورزان داخلی، آمارها نشان می‌دهد در دهه نود، واردات محصولات کشاورزی رشد بسیار بالایی داشته است تا جایی‌که واردات 13 هزار تن در سال 1390 با رشد 5/2 برابری در سال 1400 به عدد بیش از 30 هزار تن در سال رسیده است. حمایت از بخش کشاورزی در قالب حمایت‌های یارانه‌ای روند خوبی را در دهه نود نداشته است. در سال 1390، حمایت سالانه 1700 همت به حدود 9700 همت در سال 1396 افزایش می‌یابد اما در اواخر دهه نود یعنی سال‌های 1399 و 1400 به حدود 100 همت می‌رسد که کمترین میزان حمایت در دهه‌های اخیر بوده است. تورم در بخش کشاورزی روند صعودی داشته و در سال 1400، تورم تولیدکننده به حدود 64 درصد نیز رسید. آسیب‌شناسی بخش کشاورزی در دهه نود نشان می‌دهد که عواملی همچون بهره‌وری پایین و نقش کمرنگ دانش، افزایش سن بهره‌برداران کشاورزی، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری پایین در بخش کشاورزی، تصدی‌گری دولت در امور اجرایی بخش کشاورزی، بهره‌برداری ناپایدار از منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین آسیب‌ها و چالش‌های بخش کشاورزی در دهه نود بوده است. ازاین‌رو راهبردهایی همچون توجه به صادرات محصولات کشاورزی و غذایی، توسعه زمین‌های کشاورزی، خودکفایی در دانه‌های روغنی، گوشت و لبنیات، آموزش و ترویج روش‌های علمی و استفاده از جوانان تحصیل‌کرده، یکپارچه‌سازی زمین‌های کشاورزی، مدارس تربیت کشاورز، تمرکز بر روستاها و توجه به پیشرفت صنعتی در حوزه کشاورزی پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-      اعلائی بروجنی، پژمان؛ فرنام، علی؛ عبدلی، محمدرضا؛ حمیدپور زارع، سارا؛ طلوعی، ذبیح اله؛ خسروی، خسرو؛ اعظمی، علی؛ ورمزیاری، حجت؛ رازانی، بهروز (1399). درباره جهش تولید (۲) الزامات آن در حوزه‌های کشاورزی، مسکن، حمل ونقل و توسعه روستایی، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس.
-      خامنهای، سید علی (04/06/1394). بیانات در دیدار با رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت به‌مناسبت هفته دولت.
-      خامنهای، سید علی (14/10/1384). بیانات در دیدار با جهادگران و کشاورزان.
-      خامنهای، سید علی (14/10/1384). بیانات در دیدار با کشاورزان.
-      خامنهای، سید علی (19/04/1383). بیانات در دیدار با مسئولان و نخبگان استان همدان.
-      خامنهای، سید علی (25/07/1391). بیانات در اجتماع نخبگان و مسئولان استان خراسان شمالی.
-      عسکری بزایه، فاطمه؛ محمدزاده، رؤیا (1398). نظام نوآوری کشاورزی و نقش دولت‌ها در توسعه و تقویت آن. علوم و فناوری اطلاعات کشاورزی، 2(1).
-      علیزاده، ندا؛ علی پور، حسن؛ نیکویی، علیرضا؛ حاجی میررحیمی، سید داود؛ بخشی جهرمی، آرمان؛ حسن‌پور، بهروز (1397). شناسایی چالش‌ها و الزامات ترویج کشاورزی و آسیب‌شناسی وضع موجود نظام نوین ترویج کشاورزی ایران. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 14(2).
-      کشاورز، عباس؛ فکاری سردهایی، بهزاد؛ بیکی اعظم، خسروی، عبدالرحیم؛ فارسی، محمدمهدی؛ ملکیان، راحله؛ نژندعلی، عاطفه (1400). مجموعه اسناد مرتبط با سند ملی و راهبردی تحول امنیت غذایی؛ چالش‌های بخش کشاورزی کشور، نشر آموزش (مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی)، تهران.
-      ورمزیاری، حجت؛ اعلائی بروجنی، پژمان (1402). بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (۹۱): بخش کشاورزی و منابع طبیعی، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس.
 
-   Albaladejo, Francisco & Ríos, Ana-María & Benito, Bernardino. (2017). Factors Explaining Public Participation in the Central Government Budget Process. Australian Journal of Public Administration.
-   World Bank. (2008). World Development Report: Agriculture for Development. Washington, D.C.
-   FAO. (2017). The future of food and agriculture – Trends and challenges. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
-   FAO. (2020). FAO Statistical Yearbook. Rome: Food and Agriculture Organization.
-   Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
-   UNDP. (2019). Sustainable Development Goals Report. United Nations Development Programme.
-   Todaro, M. P, & Smith, S. C. (2020). Economic Development. Pearson.
-   FAO. (2017). The future of food and agriculture – Trends and challenges. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
-   North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. Cambridge University Press.
-   IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Intergovernmental Panel on Climate Change.
-   Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
-   Chambers, R. (1983). Rural Development: Putting the Last First. Longman.
-   World Bank. (2008). World Development Report: Agriculture for Development. Washington, D.C.
-   WCED (World Commission on Environment and Development). (1987). Our Common Future. Oxford University Press.
-   Pretty, J. (2008). Sustainable Agriculture and Food: Theoretical Perspectives. Earthscan.
-   North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. Cambridge University Press.
-   Williamson, O. E. (2000). The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking Ahead. Journal of Economic Literature, 38(3), 595-613.
-   Barzel, Y. (2002). A Theory of the State: Economic Governance and Institutional Change. Cambridge University Press.
-   Acemoglu, D, Johnson, S, & Robinson, J. A. (2001). The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation. American Economic Review, 91(5), 1369-1401.
-   Granovetter, M. (1985). Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness. American Journal of Sociology, 91(3), 481-510.
-   Binswanger-Mkhize, H. P, Deininger, K, & Feder, G. (2012). The Role of Land Reform in Agricultural Development. World Bank Research Observer, 27(2), 233-259.
-   Bojnec, S, & Ferto, I. (2009). The Role of Investment in Agricultural Productivity in the New EU Member States. Eastern European Economics, 47(5), 57-76.
-   FAO (2011). The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture: Managing Systems at Risk. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
-   Ogunniyi, L. T, & Olagunju, F. I. (2012). Access to Credit and Productivity of Small-Scale Farmers in Nigeria. International Journal of Agriculture and Rural Development, 15(2), 967-973.
-   Pardey, P. G, Alston, J. M, & Piggott, R. R. (2010). Agricultural R&D in the Developing World: Too Little, Too Late. International Food Policy Research Institute (IFPRI).
-         World Bank (2013). Agriculture for Development: World Bank Group Agriculture Action Plan 2013–2015. World Bank.
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
ویژه‌نامه آسیب‌شناسی اقتصادی دهه نود
پاییز 1403
صفحه 165-194