مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

آسیب‌شناسی وضعیت تورم دهه 90؛ علل، آثار و راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای اقتصاد و پژوهشگر اقتصادی
2 کارشناسی ارشد مدیریت دولتی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
تورم، آفت اقتصادهای مدرن است و این پدیده موضوعی است که در زندگی روزمره انسان بسیار مورد بحث قرار گرفته است. تورم، بر تمام جنبه‌های اقتصاد تأثیر می‌گذارد، از مخارج مصرف‌کننده، سرمایه‌گذاری تجاری و نرخ اشتغال گرفته تا برنامه‌های دولت، سیاست‌های مالیاتی و نرخ بهره. تعداد زیادی کتاب و مقاله در زمینه اقتصاد به تورم پرداخته‌اند؛ اما به نظر می‌رسد که نتوانسته است توجهات را به خود اختصاص دهد. با توجه به روندی که این متغیر اقتصادی در دهه نود در ایران طی کرده و شاهد استمرار آن در سطوح بالا بوده‌ایم، مهم است که بدانیم برای مهار این روند مخرب در اقتصاد یک کشور و هزینه آن برای دولت، نهادهای اجتماعی و مردم چه باید کرد. دانستن این نکته ضروری است که آیا این مهار تورم صرفاً تسکین‌دهنده است یا درمان هم هست و اینکه آیا برای درمان تورم باید بهای سنگین هرج و مرج اقتصادی، از دست دادن آزادی شخصی و برقراری کنترل مستبدانه برای مقابله با این بیماری سخت اقتصادی را پرداخت یا خیر؟ برای پاسخ به این سؤالات ابتدا باید علل تورم در ایران به‌دقت مورد بررسی قرار گرفته و پس از آن به دنبال راهکارهایی برای برطرف کردن و کاستن از آثار و پیامدهای زیان‌بار آن باشیم. بررسی‌های صورت گرفته نشان می‌دهد که تا قبل از این دهه، نقدینگی مهم‌ترین عامل تورم در ایران بوده است ولی با شروع تحریم‌ها در آغاز این دهه، تکانه‌های تحریمی خود را از طریق افزایش نرخ ارز نشان داده و باعث مهم‌ترین عامل مؤثر بر تورم خود را نشان داده است. علاوه بر این استمرار تورم در یک دوره زمانی باعث ایجاد انتظارات تورمی و تشدید تورم شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-      ابوترابی محمدعلی؛ حاج‌امینی، مهدی؛ توحیدی، سحر (1400)، ساختار مالی و تورم در ایران، فصلنامه علمی اقتصاد و تجارت نوین، سال 16، شماره 2.
-      ادبی فیروزجائی، باقر؛ غلامی، احمد (1403)،  بررسی اثر قیمت‌های جهانی بر پویایی‌های اقتصاد ایران با تاکید بر تورم مواد غذایی در چهارچوب مدل تعادل عمومی، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال شانزدهم، شماره 31.
-      ایزدخواستی، حجت؛ نگین‌تاجی، زریر؛ نجفی، محمدمهدی (1401)، بررسی عوامل اثرگذار بر تورم با تأکید بر اقتصاد دانش‌بنیان در کشورهای صادرکننده نفت، اقتصاد باثبات، سال سوم، شماره 3.
-      بالونژاد نوری، روزبه؛ رفعت میلانی، مژگان (1402)، شواهدی جدید از رابطه میان رشد پول، تورم و رشد اقتصادی در ایران، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال پانزدهم، شماره 29.
-      بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، بانک اطلاعات سری‌های زمانی اقتصادی.
-      بختیاری، صادق؛ صمدپور، نرگس (1390)، برآوردی از هزینه رفاهی تورم در اقتصاد ایران، دوفصلنامه علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی، سال 17، شماره 7.
-      التجائی، ابراهیم (1399)، بررسی رابطه علّی میان پول و تورم در ایران-رهیافت MS-VAR، فصلنامه اقتصاد و تجارت نوین، سال پانزدهم، شماره 3.
-      توکلی، اکبر؛ فیروزه، نگین؛ کریمی، فرزاد (1394)، تأثیر نوسان‌های نرخ ارز بر رشد اقتصادی و نرخ تورم ایران، 1340-1388، دوفصلنامه علمی- تخصصی اقتصاد توسعه و برنامه‌ریزی، سال چهارم، شماره 1.
-      جعفری صمیمی، احمد؛ تقی‌نژاد عمران، وحید (1383)، هزینه رفاهی تورم: بسط الگوی لوکاس و ارائه دیدگاه جدید، مجله تحقیقات اقتصادی، شماره 64.
-      جلالی نائینی، سید احمدرضا؛ صیقلانی، شهبد (1402)،  تکانه خارجی، فشار هزینه و رکود تورمی در اقتصاد ایران، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی و بودجه، سال بیست و هشتم، شماره 2.
-      جلالی نائینی، سید احمدرضا؛ صیقلانی، شهبد؛ صادق‌زاده، محمدامین (1402)، پویایی‌های کل‌های پولی، نرخ ارز و ارتباط آن با تورم در کوتاه‌مدت و بلندمدت، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی و بودجه، سال بیست و هشتم، شماره 4.
-      حاج امینی، مهدی (1397)، بررسی رابطه میان تورم وارداتی و شاخص‌های کلان اقتصادی: مشاهدات از 34 کشور توسعه یافته و در حال توسعه، فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، سال ششم، شماره 23.
-      حیدری، حسن؛ مقدادی، حامد؛ سحابی، بهرام (1402)، بررسی عوامل تعیین‌کننده فرار سرمایه در کشورهای منتخب درحال توسعه، اقتصاد باثبات، سال چهارم، شماره 4.
-      خاوری، حمید؛ ابراهیمی سالاری، تقی (1402)، بررسی آثار سیاست‌های پولی مقابله با تورم بر امنیت و رشد اقتصادی در ایران، اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، سال 30، دوره جدید شماره 1.
-      خضرزادگان، حامد؛ حیدری، حسن (1402)، اثرات نامتقارن نرخ ارز بر انتظارات تورمی در اقتصاد هدف‌گذاری تورمی ایران، مجله تحقیقات اقتصادی، دوره 58، شماره 4.
-      خلیلی، عراقی منصور؛ عباسی‌نژاد، حسین؛ گودرزی فراهانی، یزدان (1395)، فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی، سال شانزدهم، شماره 62.
-      دارابی، مهدی؛ خسروی، میثم (1401)، سیاست‌های اقتصادی روسیه در مقابله با تحریم با تمرکز بر سیاست‌های ارزی و درس‌هایی برای ایران، گزارش کارشناسی دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (گروه پولی و بانکی).
-      رودری، سهیل؛ فراهانی‌فرد، سعید؛ شاه‌آبادی، ابوالفضل؛ عادلی، امیدعلی (1401)، بررسی فراوانی- زمان سرریز نوسانات میان نرخ ارز، تورم، قیمت سهام و مسکن در ایران، فصلنامة اقتصاد و الگوسازی، دوره ۱۳، شماره ۲.
-      روشن، رضا (1403)، برآورد تأثیر توهم پولی بر تابع مطلوبیت خانوارهای ایرانی: رهیافت معادلات اولر، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال شانزدهم، شماره 32.
-      زارعی، افسانه؛ فلاحی، محمدعلی؛ ملک الساداتی، سید سعید (1403)، تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر اقتصاد ایران با تاکید بر نقش صندوق توسعه ملی: رویکرد مدل DSGE، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال شانزدهم، شماره 31.
-      زائری، محمد؛ ندری، کامران (1392)، محاسبه هزینه‌های رفاهی تورم در ایران، فصلنامه راهبرد اقتصادی، سال دوم، شماره 4.
-      زروکی، شهریار؛ نصرنژاد نشلی، سحر؛ گرگانی فیروزجاه، نیلوفر (1402)، بررسی نقش تورم گروه‌های مختلف کالایی بر رفاه اقتصادی ایران، پژوهشنامه اقتصادی، دوره 23، شماره 88.
-      سالواتوره، دومینیک (1387)، ترجمه حمیدرضا ارباب، مالیه بین‌الملل، نشر نی.
-      سحابی، بهرام؛ سلیمانی، سیروس؛ خضری، سمیه؛ خضری، محسن (1392)، اثرات رشد نقدینگی بر تورم در اقتصاد ایران: مدل‌های تغییر رژیم، فصلنامه راهبرد اقتصادی، سال دوم، شماره 4.
-      سهیلی، کیومرث؛ الماسی، مجتبی؛ سقایی، مریم (1391)، ارزیابی اثر تورم انتظاری، رشد نقدینگی، تورم وارداتی، شکاف تولید و نرخ ارز بر نرخ تورم در ایران، پژوهشنامه اقتصاد کلان، سال هفتم، شماره 13.
-      شاهین‌پور، علی؛ کارابولوت کرم (1401)، ارائه مدل تأثیر متغیرهای اقتصادی بر بهره‌وری کل در ایران، مجله مدیریت بهره‌وری، دوره 16، شماره 1، پیاپی 60.
-      شریفی، نورالدین؛ نبوی لاریمی، سید محسن (1394)، عبور نرخ ارز به شاخص قیمت کالاها و تورم در ایران، فصلنامه تحقیقات اقتصادی، دوره 50، شماره 3.
-      صادقی، مجید؛ توتونچی، جلیل؛ ابطحی، سید یحیی، طباطبایی نسب، زهره (1401)، اثرات عبور نرخ ارز با تاکید بر محیط تورمی اقتصاد ایران و سیاست ارزی بانک مرکزی در جهت کنترل بازار، فصلنامه نظریه‌های کاربردی اقتصاد، سال نهم، شماره 2.
-      صباغچی، فیروزآباد محمد؛ طباطبایی نسب، زهره؛ علوی‌راد، عباس (1401)، بررسی تغییرات ناگهانی حجم پول بر هزینه رفاهی تورم در ایران، فصلنامه علمی مطالعات اقتصادیِ کاربردی ایران، سال یازدهم، شماره 42.
-      طاهری بازخانه، صالح (1402)، تحلیل اثرگذاری نقدینگی و نرخ ارز بر تورم در حوزه زمانفرکانس، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال پانزدهم، شماره 29.
-      طاهری بازخانه، صالح؛ کشاورز، هادی (1402)، تحلیل زمان - فرکانسی واکنش سیاست پولی نسبت به شکاف تولید و انحراف تورم در اقتصاد ایران، فصلنامة اقتصاد و الگوسازی، دوره ۱۴، شماره ۱.
-      طاهری‌زاده اناری‌پور، جواد؛ منصف، عبدالعلی؛ معلمی، مژگان؛ بیابانی، جهانگیر؛ نجاتی، مهدی (1402)، اثر نااطمینانی تورم بر شادی در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، مجله توسعه و سرمایه، دوره هشتم، شماره 2.
-      طیبنیا، علی (1374)، تئوری‌های تورم: با نگاهی به فرایند تورم در ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران.
-      عثمانی، فریبا؛ چشمی، علی؛ صالح‌نیا، نرگس؛ احمدی شادمهر، محمدطاهر (1401)، اثر متغیر طی زمان تورم بر شاخص صنعت (شواهدی از بازار سهام ایران)، فصلنامه علمی پژوهش‌های اقتصاد صنعتی، سال ششم، شماره 20.
-      عثمانی، فریبا؛ چشمی، علی؛ صالح‌نیا، نرگس؛ احمدی شادمهر، محمدطاهر (1402)، واکنش بازده سهام صنایع مختلف ایران به تورم و نرخ بهره با رویکرد Panel-ARDL ، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی و بودجه، سال 28.
-      عزیزی، علیرضا؛ زارع، هاشم؛ امینی‌فرد، خداپرست جلیل (1401)، اندازه‌گیری نرخ تورم بهینه با هدف حداقل‌سازی نابرابری اقتصادی: رویکرد تعادل عمومی پویای تصادفی، فصلنامه اقتصاد مالی، دوره 16، شماره 3، پیاپی 60.
-      علی اصغرزاده، محدثه؛ واعظ برزانی، محمد؛ سامتی، مرتضی؛ قاسمی، محمدرضا؛ حسینی غفار، سیدعباس (1402)، تحلیل تأثیر تأمین مالی کسری بودجه دولت از طریق انتشار اوراق مرابحه عام بر متغیرهای رشد اقتصادی و تورم به روش خودرگرسیون برداری بیزین، دوفصلنامه علمی جستارهای اقتصادی ایران، سال 20، شماره 40.
-      غلامی، امیر؛ احمدی، محمدمهدی؛ پورقبادی، فاطمه (1400)، بررسی تأثیر استقلال بانک مرکزی و هدف‌گذاری سیاستی بر کنترل تورم در اقتصاد کشورهای در حال توسعه، فصلنامه راهبرد اقتصادی، سال 10، شماره 4، پیاپی 39.
-      فتحی، سروالدین؛ نونژاد، مسعود؛ زارع، هاشم؛ حقیقت، علی (1402)، بررسی آثار نامتقارن شوک‌های قیمت نفت و تلاطم نرخ حقیقی ارز بر رشد اقتصادی و تورم در کشورهای منتخب عضو کنفرانس اسلامی: رهیافت EGARCH ، اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، سال 30، دوره جدید شماره 1.
-      فرجی، مهدی؛ ابراهیمی شقاقی، مرضیه؛ احمدیان، اعظم (1402)، اثر سیاست مالی بر تورم با تأکید بر استرس بخش مالی، دو فصلنامه تحلیل‌های اقتصادی توسعه ایران، دوره 9، شماره .
-      فرخی بالاجاده، حشمت‌اله؛ خوچیانی، رامین؛ آسایش، حمید (1398)، بررسی رابطه پویایی رشد پول و تورم در ایران، فصلنامه نظریههای کاربردی اقتصاد، سال ششم، شماره 2.
-      فرزین‌وش، اسداله؛ صمدی بروجنی، رضا (1391)، اندازه‌گیری هزینه رفاهی تورم در ایران، مجله اقتصادی- ماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره 3.
-      فلیحی، نعمت؛ امیری، حسین؛ سلطانی، صدیقه (1403)، بررسی اثرگذاری شوک‌های مالی و پولی بر تورم با تأکید بر نقش واسطه‌ای بانک‌ها با استفاده از مدل‌های TVP-FAVAR ، فصلنامه اقتصاد مالی، دوره 18، شماره 3.
-      کازرونی، علیرضا؛ رستمی، نسرین (1386)، اثرات نامتقارن نوسانات نرخ ارز بر تولید واقعی و قیمت در ایران، پژوهشنامه اقتصادی، شماره 25.
-      گودرزی فراهانی، یزدان؛ مشتری دوست، شیوا؛ ورمزیاری، بهزاد (1390)، بررسی هزینه رفاهی تورم با رویکرد مدل‌های تعادل عمومی، فصلنامه پول و اقتصاد، شماره 8.
-      لعل خضری، حمید؛ آشنا، ملیحه (1402)، بررسی رابطه پویای عدم اطمینان سیاست اقتصادی جهانی با تورم و نااطمینانی تورم در ایران، فصلنامه علمی اقتصاد و تجارت نوین، سال 18، شماره 1.
-      متقی، سمیرا؛ طالعی اردکانی، سمانه؛ غلامی اواتی، رمضان (1401)، تحلیل تئوری فیشر در اقتصاد ایران (کاربرد الگوی VECM و VAR)، اقتصاد پولی مالی، دوره جدید، سال 29، شماره 2.
-      محمدی، تیمور؛ اکبری، سارا؛ ارباب، حمیدرضا؛ طالبلو، رضا (1402)، تأثیر تورم و رشد نقدینگی بر نسبت مصون‌سازی در مقابل تلاطمات رژیم‌های مختلف قیمت نفت به‌وسیله مشارکت در بازار طلا: رهیافت RS-DCC، اقتصاد باثبات، سال چهارم.
-      محمدی، تیمور؛ طالبلو، رضا (1389)، پویایی‌های تورم و رابطه تورم و عدم اطمینان اسمی با استفاده از الگوی ARFIMA-GARCH، پژوهشنامه اقتصادی، سال دهم، شماره 1.
-      محمودی‌نیا، داود؛ جعفری، سمیه (1402)، هزینه رفاهی ناشی از تورم در وضعیت پایدار اقتصادی: کاربردی از توابع متنوع از مطلوبیت در الگوی سیدراسکی، فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، سال یازدهم، شماره 44.
-      موتمنی، مانی؛ زروکی، شهریار؛ یوسفی بارفروشی، آرمان (1402)، سنجش واکنش شاخص رفاه سالانه به تورم ماهانه در ایران: کاربردی از الگوی ترکیبی داده‌هایی با فرکانس متفاوت، فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی و بودجه، سال 28.
-      نبوی لاریمی، سید محسن (1403)، تبیین بند دوم سیاستهای کلی برنامه هفتم توسعه؛ کنترل تورم و هدایت نقدینگی، فصلنامه رهنمون انقلاب اسلامی، سال 1، شماره 3.
-      نقدی، یزدان؛ کاغذیان، سهیلا؛ عفتی، فرشید (1402)، بررسی و پیش‌بینی تورم در اقتصاد ایران با استفاده از روش میانگین‌گیری بیزی، مجله سیاست‌گذاری اقتصادی، سال پانزدهم، شماره .
-      وزیری، سید ابوالفضل؛ یزدانی، عباس؛ صادقی شاهدانی، مهدی (1402)، بررسی اثر تسهیلات تکلیفی بر تورم در اقتصاد ایران با استفاده از مدل VAR، اقتصاد پولی-مالی، سال 30، دوره جدید شماره 1.
 
 
 
References
 
-   Cuitiño M.F. Medina J.P. and Zacheo L. (2022). “Conditional Exchange Rate Pass-Through and Monetary Policy Credibility: Insights from Uruguay and Chile”. Economic Modelling, 114.
-   Ding S. Zheng D. Cui T. and Du M. (2023). “The Oil Price-Inflation Nexus: The Exchange Rate Pass- Through Effect”. Energy Economics, 125.
-   Flaccadoro M. (2024). “Exchange Rate Pass-Through in Small, Open, Commodity-Exporting Economies: Lessons from Canada”. Journal of International Economics, Vol.148.
-   Forbes S. Lewis N. and Ames E. (2022). “Inflation: What It Is, Why It's Bad, and How to Fix It”. Encounter Books. ISBN: 1641772433; 9781641772433.
-   Friedman M. (1963), “Inflation, Causes and Consequences”, Asia Publishing House (New York).
-   Ghasemi M. and Fa'al Jalali A. (2023),Comparing the Effects of Inflation on the Expenditure and Income of Urban and Rural Families in Iran Using a Panel Data”, Journal of Research and Rural Planning, Vol. 12, No. 3, pp. 17-32.
-   Horan P.J. (2024), “Money, Output, and Prices: 1967-2022”, The Quarterly Review of Economics and Finance, Vol. 97, 101870.
-   Kwon J. and Shin W. (2023). “Nonlinear Exchange Rate Pass-Through and Monetary Policy Credibility: Evidence from Korea”. Economics Letters, Vol. 230.
-   Laidler D. and Parkin M. (1975), “Inflation: a survey”, The Economic Journal, Vol. 85, pp. 741-809.
-   Mirza, N. Naqvi, B. Abbas Rizvi, S, K. and Boubaker, S. (2023). “Exchange Rate Pass-Through and Inflation Targeting Regime under Energy Price Shocks”. Energy Economics, Vol. 124, 106761.
-   Okedigba D.O. Akintola A.A. Umaru A. Mcdonald Q.E. Inusa E.M. Fashoro B.O. ... and Osagu F.N. (2024). “Exploring Sub-Saharan Africa's Money Supply-Inflation nexus: A GARCH-MIDAS Approach”. Scientific African, Vol. 23, e02111.‌
-   Reynard S. (2023), “Central Bank Balance Sheet, Money and Inflation”, Economics Letters, Vol. 224, 111028.
-   Ringwald L. and Zörner T.O. (2023), “The Money-Inflation nexus Revisited”, Journal of Empirical Finance, Vol. 73, pp. 293-333.
-   Rodriguez G. Castillo B.P. Calero R. Cisneros R.S. and Arellano M.A. (2024). “Evolution of the Exchange Rate Pass-Through into Prices in Peru: An Empirical Application Using TVP-VAR-SV Models”. Journal of International Money and Finance, Vol. 142, 103023.
-   Winkelried D. (2014), “Exchange Rate Pass-Through and Inflation Targeting in Peru”, Empirical Economics, Vol. 46, pp. 1181-1196.
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
ویژه‌نامه آسیب‌شناسی اقتصادی دهه نود
پاییز 1403
صفحه 133-164