مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

نسبت دین و دموکراسی و نقش آن‌ها در تحولات اجتماعی ایران از نگاه متفکران و روشنفکران دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، علوم سیاسی، اندیشه سیاسی، دانشگاه آزاد چالوس، چالوس، ایران
2 استادیار، علوم سیاسی، اندیشه سیاسی، دانشگاه آزاد چالوس، چالوس، ایران.
3 گروه اندیشه سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس
چکیده
نسبت بین دین و دموکراسی موضوعی اساسی در فهم تحولات اجتماعی است که در بستر تاریخ و فرهنگ‌های مختلف تعابیر و مناسبات گوناگونی یافته است. در اغلب مکاتب و اندیشه‌های سیاسی، نهاد دین و دموکراسی در اندیشه سنت‌گرایان و روشنفکران دینی به‌عنوان مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر شکل، نوع و روند تغییرات در جوامع مورد تأکید قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر تبیین نقش دین و دموکراسی و واکاوی خصیصه‌های آن در تحولات اجتماعی ایران معاصر است تا بتوان زوایای تاریک، مبهم و نقش‌آفرینی آن‌ها را در جوامع روشن ساخته و راهگشای فهم بهتر و ارائه تحلیل دقیق‌تری از تحولات اجتماعی گردد. روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی است و اطلاعات به شیوه مطالعات کتابخانه‌ای جمع‌آوری گردیده است. در پاسخ به سؤال پژوهش که نقش دین و دموکراسی در تحولات اجتماعی ایران معاصر را چگونه می‌توان تحلیل کرد، نتایج نشان داد که همواره دین و دموکراسی در تحولات نقش داشته و میزان این ایفای نقش بسته به داعیه‌های سیاسی-اجتماعی و راهکارهای مطروحه از سوی نهاد دین و دموکراسی در دوره‌های مختلف، متفاوت است و همگرایی این دو منجر به تحولات گسترده همانند انقلاب و مشارکت حداکثری مردم شده است. به‌طورکلی، به نظر می‌رسد سمت‌وسوی این تغییرات و تحولات بیشتر در جهت تلاش برای حفظ تعادل بین ارزش‌های اسلامی با محیطی متغیر بوده که منجر به رشد نیروها و اقشار اجتماعی جدید شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-      قرآن کریم
-      آرایی وحید (1401)، بررسی و تبیین جایگاه حق نظارت همگانی در حکمرانی اسلامی. مطالعات حقوق بشر اسلامی (24)، 57-70.
-      آخشی، نازیلا؛ گلابی، فاطمه (1394). مشارکت اجتماعی و نشاط اجتماعی. جامعه‌شناسی کاربردی، 26(3)، 139-160.
-      اسپوزیتو، جان. آل (1392). جنبش‌های اسلامی معاصر (اسلام و دموکراسی)، ترجمه: شجاع احمدوند، تهران، نشر نی.
-      اکبریان، سیدمحمد (1401)، بررسی و نقد شبکه معنایی مفاهیم دینی اخلاقی قرآن از دیدگاه ایزوتسو، اخلاق وحیانی، 2 (25)، 5-32.
-   باقری، مهدیه (1399). نگرشی بر مفاهیم اخلاقی دینی در پیشبرد نظام آموزشی و تربیتی. رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی 2(2)، 155-177.
-      بشیریه، حسین (1392)، درس‌های دموکراسی برای همه، تهران، موسسه پژوهشی نگاه معاصر.
-      بیات (مشکات)، عبدالرسول و همکاران (1391)، فرهنگ واژه‌ها، قم، مؤسسه اندیشه و فرهنگ دینی.
-      خامنه­ای، سید علی (18/02/1390). بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان.
-      خامنه­ای، سید علی (12/05/1384). بیانات در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری احمدی‌نژاد.
-      خامنه­ای، سید علی (02/11/1382). بیانات در دیدار متفکران و روشنفکران دنیای اسلام.
-      خامنه­ای، سید علی (02/10/1382). بیانات در همایش جهان اسلام، چالش‌ها و فرصت‌ها.
-      خامنه­ای، سید علی (05/06/1380). بیانات در دیدار با رئیس‌جمهور و اعضای دولت.
-      خامنه­ای، سید علی (13/10/1379). بیانات در دیدار با اعضای شورای عمومی اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان سراسر کشور.
-      خامنه­ای، سید علی (28/08/1379). بیانات در جمع مردم ساوه.
-      خامنه­ای، سید علی (23/02/1379). بیانات در نماز جمعه تهران.
-      تاجیک، محمدرضا (1390)، پسا سیاست نظریه و روش، تهران، نشر نی.
-      جوادی آملی، عبدالله (1391شریعت در آینه معرفت، قم، اسراء.
-      حقیقت، سید صادق (1383). گونه­شناسی ارتباط دین و سیاست در اندیشه سیاسی شیعه، نامه مفید، شماره 44.
-      خاتمی، محمد (1381). سخنرانی ریاست جمهوری اسلامی ایران در همایش چالش‌ها و چشم‌اندازهای توسعه ایران، روزنامه ایران (2606)، 16-19.
-      خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۸۱)، حدیث شکوفایی، تهران، نشر ظفر.
-      خمینی، روح‌الله (1380). البیع، جلد ۲، ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
-      خمینی، روح‌الله (بی­تا) صحیفه نور، ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
-      خرمشاد، محمدباقر؛ سرپرست سادات، سید ابراهیم (1393)، مسئله‌ها و الگوهای مردم‌سالاری دینی، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 3(3)، 125-150.
-      دیگاله، کیانوش (1399)، مفاهیم و ارزش‌های دینی و قرآنی در بلایای همه‌گیر؛ چالش‌ها و فرصت‌ها (بخش فارسی) مجله Internatianal Multidisciplinary Journal of Pure Life(21)
-      رکابیان، رشید؛ باباپور، گل‌افشانی، محمدمهدی؛ بابایی، مرتضی (1398)، بررسی رابطه هویت و تحولات سیاسی اجتماعی ایران معاصر با تأکید بر انقلاب اسلامی، نشریه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 8(31), 51-80.
-      زمانی محجوب، حبیب (1399)، نقش حاکمیت دینی در تمدن‌سازی بر اساس اندیشه امام خمینی (ره)، پژوهش‌های سیاست اسلامی 8 (18)، 142-170.
-      زنگنه، پیمان؛ اطهری، سیدحسین، نصیری حامد، رضا؛ اسلامی، روح‌الله (1403)، سوژه و نسبت آن با منابع اقتدار در اندیشه‌های بازرگان و شریعتی، نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 14 (2). 58-45
-      سبحانی­نژاد، مهدی؛ آبنیکی، زهرا (1391)، بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های مسئولیت‌پذیری اجتماعی در محتوای درسی دوره متوسطه نظریه ایران در سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۰، اندیشه‌های نوین تربیتی (1)، 59-106.
-      سروش، عبدالکریم (06/07/1392) دموکراسی، عدالت، بنیادگرایی و روشنفکری دینی در گفت‌وگو با سروش
-      سروش، عبدالکریم (1385)، بسط تجربه نبوی، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
-      سروش، عبدالکریم (1376الف)، فربه‌تر از ایدئولوژی، تهران: صراط.
-      سروش، عبدالکریم (1376بآزادی چون روش، کیان، شماره 37، 13-6.
-      سروش، عبدالکریم (1373الف)، آن‌که به نام بازرگان بود نه به صفت، کیان، شماره 23.
-      سروش، عبدالکریم (1373ب)، مدارا و مدیریت مؤمنان سخنی در نسبت دین و دموکراسی، کیان، شماره 21، 2-15.
-      سعیدی مهدی (۳۹۲ ۱)، مردم‌سالاری دینی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، تهران، نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-      مجتهد شبستری، محمد (1379)، نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران‌ها، چالش‌ها و راه‌حل‌ها)، تهران، طرح نو.
-      مجتهد شبستری، محمد (25/12/1376)، دین داوری در جامعه مدنی، همشهری، شماره 26، 26-25.
-      مجتهد شبستری، محمد، (1375)، هرمنوتیک، کتاب و سنت، تهران: طرح نو.
-      شریفی، احمد حسین (1391)، همیشه بهار اخلاق و سبک زندگی اسلامی. قم، معارف.
-      شهرام نیا، سید امیرمسعود (1392)، جهانی شدن، دموکراسی و جنبش‌های دمکراتیک در ایران، مجله جامعه‌شناسی ایران، 14(3)، 89- 52.
-      طباطبائی، سید محمد حسین (1346)، شیعه در اسلام، با مقدمه حسین نصر، قم، چاپ الغدیر، ص 3.
-      طباطبایی‌فر، محسن (1402)، دین‌داری و تحولات اجتماعی در ایران معاصر، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-      عالمی، رقیه؛ رضاپور، محمد (1399)، آخرت باوری و مقاومت اسلامی، مطالعات علوم قرآن، 2(4)، 56-79
-      عزیزی، الهام؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ انصاری‌مقدم، مجتبی (1400)، راهکارهای عملی تهذیب نفس از منظر اسلام، پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش (40)، 1-22.
-      عمید، حسن (1363)، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر.
-   فتحی، حمیدرضا؛ رستمی تبریزی، لمیار (1401)، استثنائات اصل برابری در حقوق کیفری ایران، جامعه‌شناسی سیاسی ایران 5(2)، 675-696.
-      محموداوغلی، محمود (1402)، تبیین نقش و تأثیر دین در جنبش‌های اجتماعی معاصر، اولین همایش بین‌المللی و دومین همایش ملی روانشناسی و دین.
-      مشیری نیا، علی، هاشمی، شهناز (1401)، مطالعه نقش شبکه‌های اجتماعی در تحقق دموکراسی و ارتقای امنیت ملی با روش سنتزپژوهی، روانشناسی و علوم تربیتی در هزاره سوم (21)، 99-108.
-      مصباح یزدی، محمدتقی (1377)، حقوق و سیاست در قرآن، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
-      معتمدی، عبدالله (1392)، سبک زندگی مطلوب بر اساس دیدگاه ارتباطی، نشریه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی (13)، 142-125.
-      منافی، ذکراله؛ شاکری، احسان؛ اسماعیل زاد، علیرضا (1401)، اصول و مؤلفه‌های دموکراسی در آراء و افکار محمد مجتهد شبستری؛ با تأکید بر روش‌شناسی کوئنتین اسکینر، جامعه‌شناسی سیاسی ایران 5(8)، 1267- 1299.
-      موسوی، سیدصالح؛ علویان، مرتضی؛ ضابط پورکاری، غلامرضا (1395). حکومت دینی و دموکراسی، نخستین کنگره بین‌المللی جامع علوم سیاسی، 6-1.
-      مصباح یزدی، محمدتقی (1388)، آموزش عقاید، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ دوم، ج 1، ص 292.
-      میارغنج، خالد؛ عباس‌زاده، محمد؛ امین‌مظفری، فاروق؛ علی‌پور، جواد (1401)، توسعه اجتماعی و فرهنگ سیاسی: رویکردی اجتماعی در تحلیل فرهنگ سیاسی. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران،11(4)،1039-1057.
-      میارغنج، خالد؛ عباس‌زاده، محمد؛ امین‌مظفری، فاروق؛ علی‌پور، جواد (1401)، بررسی تطبیقی فرهنگ سیاسی کشورهای منتخب جهان بر اساس سطح توسعه اجتماعی در سال 2020، جامعه‌شناسی سیاسی ایران (27), 4158-4175.
-   نبوی، سید عبدالامیر، ابراهیم نیا، حسین (1393)، اخوان­المسلمین و النهضه: عقاید مشابه مسیر متفاوت. فصلنامه علوم سیاسی، 10(29)، 7-28.
-      نجفوند دریکوندی، امیر رضا؛ نجفوند دریکوندی، امیرحسین؛ یاوریان، رضا؛ عبدی بسطام، فاطمه (1402)، بررسی نقش و جایگاه حکومت اسلامی در نظام تعلیم و تربیت، روانشناسی و علوم تربیتی در هزاره سوم 7(3)، 964-975
-      نوربخش، یونس؛ رسول زاده، میکاییل (1401)، ایستارهای گفتمان‌های روشنفکری دینی ایران معاصر در سلامت اجتماعی افراد جامعه، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 11(2)، 517-540.
-      ولی­زاده، ابوالقاسم (1394)، مقایسه مبانی و شاخص‌های مردم‌سالاری دینی با لیبرال دموکراسی، کنفرانس ملی آینده‌پژوهی، علوم انسانی و توسعه، شیراز، ایران.