مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

تحلیل گفتمان وحدت در نحله‌های فکری دهه نخست انقلاب اسلامی با تکیه بر خطبه‌های نماز جمعه آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدمهدی رضایی
طلبه درس خارج حوزه علمیه قم و دانش پژوه موسسه مذاهب اسلامی، قم، ایران.
10.22034/irsj.2026.584450.1225
چکیده
دهه نخست انقلاب اسلامی ایران، دوره‌ای توأمان از تکثر گفتمانی، تعارض‌های ایدئولوژیک و تلاش برای تثبیت نظم معنایی جدید بود. در این مقطع، نحله‌ها و جریان‌های فکری متعددی با قرائت‌های متفاوت از انقلاب، اسلام و سیاست در فضای عمومی حضور فعال داشتند که این امر، مسئله وحدت گفتمانی را به یکی از چالش‌های بنیادین نظام نوپای جمهوری اسلامی تبدیل کرد. در این میان، خطبه‌های نماز جمعه به‌مثابه یک رسانه عمومی ـ دینی و خطبه‌های آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کنشگران گفتمانی دهه ۱۳۶۰، نقش محوری در مدیریت تکثر و تولید وحدت گفتمانی ایفا کردند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان کیفی و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA، به تحلیل تمامی خطبه‌های نماز جمعه آیت‌الله خامنه‌ای در دهه نخست انقلاب اسلامی می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق بر تلفیقی از نظریه هژمونی لاکلائو و موفه و تحلیل گفتمان انتقادی ون‌دایک استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وحدت گفتمانی دهه ۶۰ از طریق سازوکارهایی چون برجسته‌سازی ولایت‌فقیه به‌عنوان دال مرکزی، عقلانیت انقلابی، مردم‌محوری، مرزبندی گفتمانی خودی/غیرخودی و دشمن‌سازی هویتی شکل گرفته و تثبیت شده است. نتایج این پژوهش می‌تواند به فهم عمیق‌تر منطق درونی گفتمان انقلاب اسلامی و سازوکارهای انسجام‌بخش آن در شرایط تکثر و بحران کمک کند.
کلیدواژه‌ها
وحدت گفتمانی
دهه شصت
نماز جمعه
آیت‌الله خامنه‌ای
تحلیل گفتمان
موضوعات