استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.22034/irsj.2026.539354.1164
چکیده
مسئله حجاب در ایران پدیده‌ای چندلایه و ریشه‌دار است که از آغاز در پیوند با ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و دینی جامعه ایرانی شکل گرفته و در دوره معاصر در معرض بازخوانی‌های تازه قرار گرفته است. بخش مهمی از چالش‌های موجود، نه ناشی از اختلاف بر سر شیوه‌های اجرا، بلکه حاصل فقدان شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی حجاب است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین ماهیت حجاب در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، به‌عنوان یکی از منابع نظری اصلی در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی، انجام شده است. این مطالعه با روش تحلیل مضمون کیفی و بر پایه استخراج و کدگذاری بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴ انجام شده است. در مرحله نخست، ۶۳ متن مرتبط با کلیدواژه‌های «حجاب»، «عفاف» و «پوشش» از پایگاه رسمی بیانات آیت‌الله خامنه‌ای استخراج شد. پس از پالایش اولیه، ۲۸ گزاره کلیدی شناسایی و در قالب ۴۶ کد باز، ۱۲ مضمون محوری و یک مضمون فراگیر سازمان یافتند. یافته‌ها نشان می‌دهد که حجاب در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، نه یک امر صرفاً شرعی یا رفتاری، بلکه یک سازه فرهنگی–تمدنی است که سه بُعد شرعی، اجتماعی و سیاسی–امنیتی از آن منشعب می‌شوند. بُعد شرعی در قالب «حکم امضاییِ عقلانی–شرعی»، بُعد فرهنگی در قالب «هویت، کرامت و تشخص زن مسلمان»، بُعد اجتماعی در قالب «هنجار و جامعه‌پذیری» و بُعد سیاسی–امنیتی در قالب «خط مقدم هویت و هدف تهاجم فرهنگی» صورت‌بندی می‌شود. نتیجه پژوهش آن است که فهم ماهیت چندبعدی حجاب، شرط لازم برای تحلیل درست این پدیده در جامعه معاصر ایران است. این تبیین، امکان درک منسجم‌تری از نسبت میان شرع، فرهنگ، اجتماع و امنیت فراهم می‌سازد و از تقلیل‌گرایی در فهم حجاب جلوگیری می‌کند.
