1
دکتری تفسیر تطبیقی و پژوهشگر همکار پژوهشکده بین‌المللی امام رضا(ع). جامعةالمصطفی العالمیة، مشهد، ایران
2
مدیر گروه مطالعات تمدن نوین اسلامی، پژوهشکده بین‌المللی امام رضا(ع) جامعةالمصطفی العالمیة، مشهد، ایران.
10.22034/irsj.2026.554078.1187
چکیده
تحول بنیادین «شاکله» انسان از جمودِ جاهلیت به پویاییِ توحید، پیچیده‌ترین و در عین حال موفق‌ترین پروژه انسان‌شناسی در تاریخ اسلام است که واکاوی سازوکار آن، حلقه مفقوده مطالعات هویتی معاصر محسوب می‌شود. در حالی که اغلب پژوهش‌های موجود با نگاهی ایستا، صرفاً به توصیف چیستی مؤلفه‌های هویت دینی بسنده کرده‌اند، پژوهش حاضر با عبور از این سطح و با اتکا به مفهوم قرآنی «شاکله» و منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای، به دنبال کشف منطق و «الگوی فرآیندی» هویت‌سازی در سیره نبوی (ص) است. این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، نشان می‌دهد که در مهندسی هویت نبوی، ایمان نه یک باور ذهنی مجرد، بلکه حقیقتی «زاینده» و «تعهدآور» است که طی یک منظومه پویا و مربی‌محور در جان انسان نهادینه می‌شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که پیامبر اکرم (ص) برای دگرگونی ساختار شخصیت انسان جاهلی، پنج فرآیند تکاملی را به صورت چرخشی به کار گرفتند: نخست، «خردورزی و بیدارسازی» برای ایجاد گسست معرفتی از تقلید؛ دوم، «اخلاص و صدق» برای انسجام‌بخشی به شخصیت و رفع نفاق؛ سوم، «تعهد ایمانی» برای تبدیل دانایی به دارایی و تثبیت هویت در میدان عمل؛ چهارم، «بصیرت» جهت مرزبندی جبهه‌ای و حفظ استقلال در برابر غیر؛ و پنجم، «تقوا» به مثابه سیستم ایمنیِ درونی برای صیانت و تعالی مستمر. بر این اساس، هویت دینی در قرائت آیت‌الله خامنه‌ای، «طرح کلی زندگی» است که بقای آن جز با عبور از معبر «مجاهدت» و مجهز شدن به «تقوای ستیزه‌گر» در برابر استحاله فرهنگی ممکن نخواهد بود.
