مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

آسیب‌شناسی نظام توزیع درآمدها و سیاست‌های رفاهی در دهه 90 شمسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس
2 کارشناسی ارشد مدیریت دانشگاه شاهرود
چکیده
هرچند قوانین و سیاست‌های بالادستی توجه ویژه‌ای به مسئله عدالت اقتصادی و رفع فقر نموده‌اند، اما به نظر می‌رسد تحقق این مسئله در مرحله قانون‌گذاری و اجرا با مشکلات عدیده‌ای مواجه است. در این پژوهش تلاش شد علاوه بر وضعیت نظام توزیع درآمدها و سیاست‌های رفاهی در دهه نود شمسی، آسیب‌های مرتبط با این موضوع بررسی شود. شواهد آماری حاکی از آن است که ضریب جینی( نمایانگر میزان برابری در توزیع درآمد، نه دارایی و ثروت)، طی دهه نود افزایش داشته است و این امر حاکی از افزایش نابرابری در جامعه است. این در حالی است که نرخ فقر در ایران از سال ۹۶ حدود ۱۰ درصد بیشتر شده و این به معنای اضافه شدن ۸ تا 11 میلیون نفر به تعداد فقرا است؛ از طرفی تغییرات وضعیت شکاف فقر برای فقرا و غیرفقرا در دهه نود حاکی از آن است که هم بر شدت بحران معیشت فقرا افزوده شده و هم غیرفقرا امکان حمایت از فقرا را کمتر از قبل دارند. روند کاهنده فاصله غیرفقرا تا خط فقر طی سال‌های متمادی در اقتصاد ایران که اخیراً سرعت نیز گرفته است، در درون خود یک هشدار جدی را برای سیاست‌گذاران کلان اقتصاد به همراه دارد و آن اینکه طبقه متوسط جامعه طی دو دهه گذشته تضعیف شده است. حال آنکه ستون فقرات هر اقتصادی به‌ویژه از منظر ایجاد تقاضا ، کشش و رونق در بازارها، طبقه متوسط آن است. افزایش جمعیت فقرا و کاهش درآمد سرانه، بیانگر آن است که در شرایط فعلی کشور، صرفا اتکا بر طرح‌های بازتوزیعی و رفاهی نمی‌تواند علاج پدیده فقر در ایران باشد و ناگزیر، سیاست‌های حمایتی را باید در بستر تأمین ثبات و رشد پایدار اقتصادی پیمود. در غیر این صورت، تجربیات گذشته در ناکارآمدی عمده سیاست‌های حمایتی تکرار خواهد شد. درنهایت به نظر می‌رسد ضعف و تشتت در ترتیبات نهادی (به‌ویژه با حضور نهادها و سازمان‌های حمایتی و امدادی متعدد و غیرهماهنگ) و از طرفی فقدان یک نهاد متولی جهت تدوین شاخص‌های محرومیت، پایش آن‌ها، برنامه‌ریزی جهت کاهش محرومیت و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های فعال در حوزه محرومیت‌زدایی، چنین وضعیتی را به وجود آورده است. چیزی که به‌نوعی در بند دوم سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی ابلاغی سال 1401 نیز آمده است. همچنین از مهم‌ترین عوامل و چالش‌های سیاست‌های توزیعی و رفاهی به عواملی همچون پرداخت یارانه‌های پنهان، سیاست ارز ترجیحی، توزیع تسهیلات بانکی و سیاست‌های بودجه‌ای می‌توان اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-      اخوان بهبهانی، علی؛ مسعودی اصل، ایروان (1396). بررسی وضعیت سازمان تأمین اجتماعی و ضرورت اصلاحات بنیادی در آن، تهران، مرکز پژوهش‌های مجالس شورای اسلامی، شماره مسلسل: 15551.
-      امجدی، حوریه؛ مطلبی، مسعود؛ گنجی، قربانعلی (1399). تحلیل مقایسه‌ای سیاست اجتماعی-رفاهی دولت‌های پایداری و تدبیر و امید در حوزه مسکن، فصلنامه پژوهش‌های جامعه‌شناختی، دوره 14 شماره 4.
-      امیری، مجتبی؛ محمودی، وحید؛ راغفر، حسین؛ پروندی، یحیی (1395). بررسی نظری- تطبیقی نظام‌های تأمین اجتماعی: مسیریابی توسعه نظام سه لایه تأمین اجتماعی ایران، فصلنامه علمی و پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی.9.
-      بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
-      حسنوند، داریوش؛ آسایش، حمید (1402). اثر آموزه‌های اسلامی «پرهیز از اسراف» و «انفاق» بر رفتار مصرفی افراد و توزیع درآمد. فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 11(2).
-      حیدرپور، افشین (1400). تحلیل رفاهی سیاست‌های پولی کشور با تأکید بر پیامد رفاهی تورم در ایران. اقتصاد باثبات، 2(2).
-      خامنهای، سید علی (01/01/1390). بیانات در حرم مطهر رضوی در آغاز سال 90.
-      خامنهای، سید علی (07/06/۱۳۹۷). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت.
-      خامنهای، سید علی (08/06/1375). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و هیئت‌وزیران.
-      خامنهای، سید علی (14/12/1370). بیانات در دیدار مسئولان کمیته امداد امام خمینی(ره).
-      خامنهای، سید علی (15/09/1381). بیانات در خطبه‌های نماز عید فطر.
-      خامنهای، سید علی (16/07/1370). پیام به اولین اجلاس سالیانه اقامه نماز در مشهد مقدس.
-      خامنهای، سید علی (29/04/1374). بیانات در دیدار با اقشار مختلف مردم.
-      ساکیان، مرضیه؛ محمودزاده، محمود؛ موسوی، میرحسین؛ ابری، امیر غلام ‌ (1403). آثار نابرابری توزیع درآمد بر ثروت در ایران. مجلس و راهبرد، 31(117).
-      سبحانیان، سید محمدهادی (1395). نظام رفاه و تأمین اجتماعی در ایران؛ برخی چالش‌ها و راهکارهای برون‌رفت از آن‌ها، موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
-      سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران.
-      سیاست‌های برنامه دوم توسعه.
-      سیاست‌های کلی اشتغال.
-      سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی.
-      سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه.
-      سیاست‌های کلی برنامه سوم توسعه.
-      سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه.
-      سیاست‌های کلی برنامه هفتم توسعه.
-      سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی.
-      سیاست‌های کلی سلامت.
-      شیخعلی زاده، زهرا؛ حقیقت، جعفر؛ کریمی تکانلو، زهرا؛ اکبر موسوی، سید صالح (1402). تأثیر بحران بانکی بر توزیع درآمد طبقات مختلف درآمدی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 28(97).
-      صفری شالی، رضا؛ ابراهیمی، مریم (1400). سیاست‌های رفاهی متناسب با مخاطرات اجتماعی (مورد مطالعه کووید ۱۹). مسائل اجتماعی ایران، ۱۲ (۱).
-      عزیزی مهر، خیام (1401). درآمدهای نفتی و سیاست‌های رفاهی؛ تجربه‌ای از برخی کشورهای نفت‌خیز. تأمین اجتماعی، 18(1).
-      قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
-      قهرمان نوه سی، فاطمه؛ شایگان سهیلا (1402). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر اجرای خط‌مشیگذاری در جهت کاهش نابرابری و توزیع عادلانه درآمد. نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری، 7(25).
-      کامران، مانی (1400). رابطه مخارج بیمه‌ای سازمان تأمین اجتماعی، صندوق بیمه بیکاری و رشد اقتصادی در ایران، اقتصاد: نشریه بررسی مسائل اقتصاد ایران، شماره 2.
-      کاویانی، زهرا. (1402). وضعیت فقر و ویژگی‌های فقرا در دهه گذشته (دهه 90). ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 31(3).
-      مرکز آمار ایران.
-      معاونت پژوهشی دفتر بررسی‌های اقتصادی (1383). بهبود نظام تصمیم‌گیری در سازمان تأمین اجتماعی.
 
- ILO. (2014) World Social Protection Report 2014-15; Building economic recovery, inclusive development and social justice. International Labour Office.
- National Association of Social Workers (1971) Encyclopedia of Social Work. Vol. II. P. 1446.
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
ویژه‌نامه آسیب‌شناسی اقتصادی دهه نود
پاییز 1403
صفحه 99-131