مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی

معرفت دینی و پدیده استعمار؛ ابزار مشروعیت‌بخش یا کانون مقاومت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمود قاسمی
دکتری فلسفه تطبیقی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/irsj.2026.243536
چکیده
این پژوهش به تحلیل نقش پیچیده نهادها و آموزه‌های دینی در دوره استعمار می‌پردازد و درصدد است تا نشان دهد چگونه یک خوانش محرّف و غیر اصیل از دین می‌تواند به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به سلطه استعمارگران تبدیل شود و از سوی دیگر، یک معرفت دینی اصیل به عنوان کانونی برای مقاومت و حفظ هویت و استقلال جوامع عمل کند. روش این مطالعه با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش اسنادی ـ کتابخانه‌ای، به واکاوی نقش معرفت دینی جوامع در تعامل با پدیده استعمار می‌پردازد. داده‌ها مبتنی بر تحلیل متون دینی و بیانات آیت‌الله خامنه‌ای است. یافته‌ها حکایت از آن دارد که استعمارگران با بهره‌گیری از مکانیسم‌هایی همچون تحریف مفاهیم دینی، ترویج قرائت‌های سکولار یا متحجر از دین، ایجاد نهادهای دینی دست‌نشانده و دامن زدن به تفرقه‌های مذهبی، سعی در به خدمت گرفتن دین برای تثبیت سلطه خود داشتند. در مقابل، جریان‌های اصیل دینی مبتنی بر «اسلام ناب محمدی» با احیای مفاهیمی چون جهاد، عدالت‌خواهی، مهدویت و ...، با تقویت روحیه استکبارستیزی، هسته اصلی مقاومت در برابر استعمار را تشکیل دادند. انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره) به عنوان نمونه اعلای تجلی این نقش مقاومتی دین تحلیل شده است. موفقیت پروژه استعماری در گرو خنثی‌سازی نقش اجتماعی ـ سیاسی دین بوده است، درحالی‌که تداوم و پیروزی جنبش‌های آزادی‌بخش و اصلاحگر مرهون بازگشت به خوانش ناب و انقلابی از دین بوده است. این مطالعه نشان می‌دهد که احیای معرفت دینی اصیل و تقویت وحدت جهان اسلام، مهم‌ترین راهبرد برای مقابله با اشکال نوین استعمار است.
کلیدواژه‌ها
استعمار
دین
مشروعیت‌بخشی
مقاومت
اسلام ناب محمدی
اسلام آمریکایی
تحریف دینی
تفرقه‌افکنی
مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی
دوره 3، شماره ویژه
زمستان 1404
صفحه 187-235